نغمه‌های قرآنی و موسیقی‌

qquran

آیا نغمه‌های قرآنی همان موسیقی‌های «ام کلثوم» است؟!

در پی درج خبری در خبرگذاری قرآنی کشور ( ایکنا ) مبنی بر "استفاده‌ی قاریان از نغمه‌های غیر قرآنی، آفتی برای رشد قرائت در ایران" و "روی آوردن قاریان به استفاده از موسیقی‌های ام‌کلثوم، دور شدن قاریان از اصل تلاوت قرآن و کلیشه‌ای شدن تلاوت‌ها، از آفت‌های اصلی قرائت قرآن در کشور طی سال‌های اخیر است."، استاد محمد تقی مروت با ارسال نامه‌ای به این خبرگذاری تحلیل مبسوطی را در این زمینه ارائه نمودند.

بنده مایلم نظریات خود را به عنوان یک متخصص قرآنی که افتخار دارد بیش از 50 سال عمر خود را در خدمت کلام الله مجید سپری و سال‌های متمادی در مصر زندگی و در دانش قرآنی و تجوید و تلاوت قرآن تحصیل کرده است، در این زمینه ابراز کنم. و اگر مایل بودید می‌توانید آن را در ایکنا درج فرمایید.

اولاً باید در رابطه با خواننده‌ی اسطوره‌ای مصر مرحومه ام‌کلثوم، به عرض برسانم که ایشان اصولاً فقط یک خواننده بود و فعالیتی در ساختار و ترکیب آهنگ‌هایی که می‌خواند، نداشت و فقط گاهی پیرامون چگونگی تنظیم آهنگ ساخته شده توسط آهنگ ساز در ارتباط با طبیعت و توانایی صدای خود برای اجرای بهتر آن با وی مشورت می‌کرد. لذا به نظر بنده اصطلاح "موسیقی‌های ام‌کلثوم " به دلائلی که در زیر خواهد آمد، اصطلاحی نامربوط و نادرست است.

ثانیاً پدر ام‌کلثوم مرحوم شیخ «ابراهیم سید البلتاجی» که در سال 1932 میلادی وفات کرد خود قاری قرآن، امام مسجد، و تواشیح خوان نابینا و فقیری بود که در دهستان خود ( طمای الزهایره ) از توابع شهرستان السنبلاوین استان الدقهلیه واقع در دلتای نیل مصر که زادگاه ام‌کلثوم بود برای امرار معاش به تلاوت قرآن و خواندن تواشیح می‌پرداخت و اغلب ام‌کلثوم کودک، پدر نابینای خود را هم برای راهنمایی در راه رفتن و نیز برای کمک به او در خواندن قرآن و تواشیح همراهی می‌کرد.

بدین ترتیب وی در خانه‌ای که صوت قرآن در آن طنین انداز بود، از مادری به نام فاطمة الملیجی به دنیا آمد و در آن محیط قرآنی پرورش یافت. پدر ام‌کلثوم به جهت بهره‌مندی از قریحه‌ی شاعری برای مناسبت‌هایی چون عروسی و غیره نیز اشعاری می‌سرود و آن‌ها را به همراه ام‌کلثوم در همان مناسبت‌ها می‌خواند.

اما در مورد کسانی که برای ام‌کلثوم آهنگ می‌ساختند، باید عرض کنم که اغلب قریب به اتفاق آنان اصلاً و اساساً قرآنی و از حافظان و قاریان بزرگی بودند که به جهاتی به آهنگ ‌سازی روی آورده و برخی از آهنگ‌های خود را نیز خود اجرا می‌کردند.

نخستین آنان شیخ ابوالعلا محمد از قاریان قرآن و موشحین بود که بعد‌ها به جرگه‌ی آهنگ سازان و خوانندگان پیوست و پس از وی شیخ زکریا احمد و محمد القصبجی و ریاض السنباطی و محمد عبدالوهاب و شیخ سید مکاوی و بلیغ حمدی و محمد الموجی که به جز دو نفر اخیر، بقیه از حافظان و قاریان بودند که کار آهنگ سازی را اختیار کردند. جالب توجه این که محمد عبد الوهاب از جمله کسانی بود که در محضر تلاوت قرآن مرحوم شیخ محمد رفعت و بعد‌ها مرحوم شیخ مصطفی اسماعیل حاضر می‌شد و از تلاوت‌های آنان نت نویسی می‌کرد.

همه می‌دانیم که استفاده از موسیقی برای قاریان قرآن بسیار محدود است زیرا یک قاری هر قدر هم که بر موسیقی قرآنی تسلط داشته باشد بداهه‌ی مقامات و نغمه‌های موسیقی عربی را فقط یک بار در تلاوت خود به کار می‌برد لذا فرق میان یک قاری قرآن با یک آهنگ ساز این است که آهنگ ساز برای ساختن آهنگ خود زمان بسیاری را ( شاید ماه‌ها ) صرف می‌کند تا اثری هر چه زیباتر بیافریند و برای این منظور از کلیه‌ی فروع و گوشه‌ها و طبقات گوناگون موسیقی عربی با فراغ خاطر استفاده کرده و اثری خلق می‌کند که به خوبی باز گوی حوصله و احساسات و حالات کلمات آن اثر باشد. به ویژه آن که خواننده‌ی آن از صوتی به حلاوت و صلابت صوت ام‌کلثوم برخوردار باشد.(در موسیقی عربی بر خلاف موسیقی ایرانی آهنگ را برای شعر و کلمات می‌سازند نه کلمات را برای آهنگ از پیش ساخته شده )

بنابراین امتیاز " موسیقی ام‌کلثوم " ؟؟! بر موسیقی قاریان قرآن همان صرف وقت برای پیدا کردن نغمه‌ی مناسب‌تر توسط آهنگ ساز و خلق محیطی دل پسند و به کمال رساندن و ایجاد ظرافت در آهنگ و اجرای آن با آلات و ادوات موسیقی است. درست همان عناصری که به علت محدودیت زمانی در اختیار یک قاری قرآن نیست و الا کلیه‌ی مقام‌ها و تمامی متعلقاتشان، هم مورد استفاده‌ی قاریان قرآن است و هم در اختیار آهنگ سازان که موسیقی‌های ام کلثوم را خلق می‌کنند. چون همان‌ طور که گفته شد، یک قاری قرآن وقت بسیار کمی در استفاده از این عناصر دارد، حال اگر همان قاری تمکن صوتی و احساسیش آن چنان باشد که بتواند قرآن را مانند تسلط و تمکن ام‌کلثوم بخواند، هیچ افت و آفتی نه، بلکه بسیار کامل و زیبا و مستحسن و به جا خواهد بود.

قبلاً تذکر داده شد که ما چیزی به نام " نغمه‌های غیر قرآنی " و " موسیقی ام کلثوم " نداریم، بلکه ام‌کلثوم و قاریان قرآن چه در گذشته و چه در حال حاضر از موسیقی عربی که ریشه و منشأ آن اساساً فارسی است، استفاده می‌کرده‌اند و می‌کنند.

نکته‌ی بسیار با اهمیتی را که مایلم به اطلاع برسانم، موضوع تسلسل مقامات و نغمه‌های عربی، بدون در نظر گرفتن یک نظام معین و دیکته شده در ربط و تعاقب مقامات، یکی پس از دیگری است.

غالباً مشاهده می‌شود که می‌‌‌گویند قاری باید تلاوت خود را مثلاً با قرار بیات آغاز کرده و آن را با هبوط به قرار بیات خاتمه دهد. این سخنی است البته به جا، ولی متأسفانه مشاهده می‌شود که این روزها اغلب قاریان ایرانی و مصری به جهت شانه خالی کردن از زیر بار دشواری صعود به پرده‌های بالاتر، از انتخاب مقام‌های مناسب طفره می‌روند، و این همان آفت و پسرفتی است که پس از در گذشت قاریان بزرگ ایجاد شده و خلأ عظیمی به وجود آورده‌است. قاریانی هم که توانایی صوتی آنان در ردیف قاریان بزرگ است، و قادر به پیروی از روش آنان می‌باشند نیز همت به خرج نمی‌دهند و به این پس رفتگی کمک می‌کنند.

موضوع مهم دیگری را که لازم می‌بینم در این جا تذکر دهم، استعداد و توانایی قاری در به کار گرفتن صحیح موسیقی قرآنی و مقام‌ها و فروع آن و تطبیق کلی با معانی و الفاظ قرآن کریم و تصویر مفاد آن با صوت خود و رساندن آن به قلب و وجدان مستمع است.

غالباً می‌شنویم که مثلاً می‌گویند فلان نغمه حزین است و فلان دستگاه شاد و فلان مقام شدید و مانند آن و قاری باید مقامی را انتخاب کند که با معانی آیاتی که می‌خواند موافقت داشته باشد. و نیز می‌گویند که قاری بایستی سلسله‌ی مراتب مقامات و نغمه‌ها را به ویژه در مسابقات قرآن مانند مالزی و غیره برای آوردن امتیاز بیشتر به طور صحیح طی کند و بسیاری چیزهای دیگر در همین زمینه که با یکدیگر در ناسازگاری و تضاد قرار دارند و اگر قاری مثلاً در یک مقام شاد بود و ناگهان با آیات لعن خدا و عذاب آخرت و مانند آن مواجه شد، چه باید بکند؟

به اعتقاد بنده اگر یک قاری احساس و فهم آیات قرآنی را به خوبی کسب و درک کرده باشد، می‌تواند با استفاده از پرده‌ها و گوشه‌های همان مقام شاد، محیطی مغضوب و شدید به وجود بیاورد و مفاهیم موجوده در همان آیات را آمیخته با احساس خود به شنونده القاء کرده و تلاوتی کامل خلق کند. همان کاری که اساتید بزرگ می‌کردند.

و از همه مهم‌تر ... فراگیری و فهم کامل و رعایت و به کار بردن تمامی قواعد ترتیل و تجوید به طور صحیح، که بدون آن اصل و اساس تلاوت قرآن از پایه عیبی کلان خواهد داشت.

ارادتمند: محمد تقی مروت ـ تورونتوـ کانادا

manba: avayeasemaninews.mihanblog.com

khoshbakhti

مطلبتون خیلی مفید بود

موفق باشید

morezz

با تشکر از زحمات شما. لطفا تلاوتی که استاد هلباوی داشتند رو بگذارید روی سایت.